Ο χάλκινος έρωτας

Χάλκειόν τις Έρωτα μετήγαγεν εκ πυρός εις πυρ
τήγανον αρμόζων τη κολάσει κόλασιν.

Το χάλκινο άγαλμα του Έρωτα άλλαξε κάποιος σε τηγάνι,
κι η φλόγα του έρωτα έγινε φωτιά, στην κόλασή μας κόλαση.(1)

Η εικόνα της αισθητικής κατάρευσης με τη διαπεραστική ματιά του ποιητή και τη λανθάνουσα γλώσσα του: ένα χάλκινο αγαλματάκι του έρωτα θα γίνει τηγάνι για να μην πάει χαμένος ο χαλκός.

1. Ανθολογία Πλανούδη, ΧVI-194, η μετάφραση του Τζίμη Παπανικολόπουλου, από Παπανικολόπουλος Τ., Παλλαδάς ο Αλεξανδρεύς, σελ.306-307.

Σεραπείου έδαφος ουχ υφείλοντο μόνον

και τα περί τον Κάνωβον ιερά ταυτό τούτο έπασχον, Θεοδοσίου μεν τότε βασιλεύοντος, Θεοφίλου δε προστατούντος των εναγών, …, Ευαγρίου δε την πολιτικήν αρχήν άρχοντος, Ρωμανού δε τους κατ΄Αίγυπτον στρατιώτας πεπιστευμένου· οίτινες, άμα φραξάμενοι κατά των ιερών λιθίνων και λιθοξοάνων, επί θυμόν ταύτα βαλλόμενοι, πολέμου δε μήτε ακοήν μήτε παρακοήν υφιστάμενοι, τω τε Σεραπείω κατελυμήναντο και τοις αναθήμασιν επολέμησαν, ανταγώνιστον και άμαχον νίκην νικήσαντες. τοις γουν ανδριάσι και αναθήμασι ες τοσόνδε γενναίως εμαχέσαντο, ώστε ου μόνον ενίκων αυτά, αλλά και έκλεπτον, και τάξις ην αυτοίς πολεμική το υφελόμενον λαθείν. του δε Σεραπείου μόνον το έδαφος ουχ υφείλοντο δια βάρος των λίθων, ου γαρ ήσαν ευμετακίνητοι· συγχέαντες δε άπαντα και ταράξαντες, οι πολεμικώτατοι και γενναίοι, και τας χείρας αναιμάκτους μεν, ουκ αφιλοχρημάτους δε προτείναντες, τους δε θεούς έφασαν νενικέναι, και την ιεροσυλίαν και την ασέβειαν εις έπαινον σφων αυτών κατελογίζοντο.

Τα ιερά στον Κάνωβο είχαν την ίδια τύχη. Βασιλιάς ήταν τότε ο Θεοδόσιος και αρχηγός των ανόσιων ο Θεόφιλος, …, ο Ευάγριος ήταν ο έπαρχος της πόλης, ενώ στον Ρωμανό είχαν ανατεθεί οι στρατιωτικές λεγεώνες της Αιγύπτου. Αυτοί οι άνθρωποι, οχυρωμένοι πίσω από την οργή τους εναντίων των ιερών πέτρινων αγαλμάτων και ξοάνων, ξέσπασαν πάνω σε αυτά τον θυμό τους, χωρίς καν να μιλήσουν για πόλεμο, κατέστρεψαν το Σαραπείο και πολέμησαν τα αναθήματα, κερδίζοντας μία νίκη χωρίς αντιπάλους και αντιμαχίες. Πολέμησαν πραγματικά τόσο γενναία εναντίον των αγαλμάτων και αναθημάτων ώστε όχι μόνο τα νίκησαν αλλά και τα έκλεψαν, και η πολεμική τους τακτική ήταν να κρύβουν τα κλοπιμαία. Μόνο το πάτωμα του Σεραπείου δεν έκλεψαν εξαιτίας του βάρους των λίθων, που δεν μετακινούνταν εύκολα. Οι πολεμοχαρείς και γενναίοι αυτοί άνθρωποι, δείχνοντας αλέρωτα τα χέρια τους από αίμα, όχι όμως και από χρήματα, έλεγαν ότι είχαν νικήσει τους θεούς και λογάριαζαν την ιεροσυλία και την ασέβειά τους για έπαινο. (1)

Το σαρκαστικό χωρίο του Ευνάπιου περιγράφει την ισοπέδωση του ειδωλολατρικού ναού του Σέραπι ή Σάραπι (Σεραπείο ή Σαραπείο), του πιό φημισμένου ίσως ναού της ύστερης αρχαιότητας, που βρισκόταν πάνω στον λόφο Κάνωβο της Αλεξάνδρειας, το 392, στα χρόνια της βασιλείας του αυτοκράτορα Θεοδόσιου.

Όλες οι αρχαίες πηγές που μνημονεύουν το γεγονός αναφέρονται στον επίσκοπο (πατριάρχη;) Θεόφιλο της Αλεξάνδρειας σαν τον βασικό υποκινητή και αυτουργό της καταστροφής, η οποία σημαδεύει παραστατικά τη βίαιη μετάβαση από τον παγανισμό στον χριστιανισμό, με το τελείωμα του 4ου αιώνα.

Ο ναός πρέπει να ήταν κλειστός αφού είχε προηγηθεί το αυτοκρατορικό διάταγμα του 391, που έβαζε λουκέτο σε όλους τους ειδωλολατρικούς ναούς. Την ισοπέδωση του κτίσματος συνόδευσε διαρπαγή όλων όσων ήταν δυνατόν να αφαιρεθούν (από αγάλματα μέχρι αρχιτεκτονικά μέλη) και πυρπόληση, που κατέστρεψε την σημαντική βιβλιοθήκη που διατηρούνταν στο ναό.

1. η μετάφραση της “Φιλολογικής Ομάδας Κάκτου”, από Ευνάπιος, Άπαντα, Βίοι φιλοσόφων και σοφιστών, 11.2-11.5, σελ. 84-87

Ανεστράφη πάντα τα πράγματα

Ω της μεγίστης του φθόνου πονηρίας·
τον ευτυχή μισεί τις, ον θεός φιλεί.
Ούτως ανόητοι τω φθόνω πλανώμεθα,
ούτως ετοίμως μωρία δουλεύομεν.
Έλληνες εσμέν άνδρες εσποδωμένοι,
νεκρών έχοντες ελπίδας τεθαμμένας·
ανεστράφη γαρ πάντα νυν τα πράγματα.

Ω πόση πονηριά κρύβει ο φθόνος!
Μισούμε όποιον ευτυχισμένο αγαπά ο θεός.
Έτσι ανόητους μας πλανεύει ο φθόνος
κι απερίσκεπτα υπηρετούμε τα σκάνδαλα.
Είμαστε οι Έλληνες τώρα χαμένοι στις στάχτες
κι οι ελπίδες των νεκρών μας θαμμένες.
Γιατί τα πάντα ανάποδα γύρισαν. (1)

Το επίγραμμα του Παλλαδά θρηνεί την κατάσταση των ελλήνων του τέλους του 4ου αιώνα.

1. Παλατινή Ανθολογία, Χ-90, η μετάφραση του Τζίμη Παπανικολόπουλου, από Παπανικολόπουλος Τ., Παλλαδάς ο Αλεξανδρεύς, σελ.232-233.

Η απαγόρευση του παγανισμού του 391

Κανείς δεν θα έχει το δικαίωμα να τελέσει θυσίες. Κανείς δεν θα περιφέρεται στους ναούς. Κανείς δεν θα αποδίδει τιμές στα ιερά. Όλοι θα αποδέχονται ότι ο νόμος Μας τους αποκλείει από την άνομη είσοδό τους στους ναούς, έτσι ώστε αν κάποιος επιχειρήσει να κάνει κάτι σχετικό με τους θεούς ή με τις ιερές τελετουργίες, παραβαίνοντας την απαγόρευσή μας, ας γνωρίζει ότι δεν θα αποφύγει την τιμωρία και ότι δεν θα τύχει ειδικών προνομίων ή χάριτος από τον αυτοκράτορα. - 16 Ιουνίου 391 (1)

Η απαγόρευση της παγανιστικής θρησκείας από τον Θεοδόσιο θα ανάψει και επισήμως το πράσινο φως για την ολοκληρωτική καταστροφή - ισοπέδωση πολλών αρχαίων ναών από τους φανατικούς χριστιανούς (κυρίως μοναχούς).

1. πρωτότυπο στα λατινικά, η μετάφραση της Αφροδίτης Καμάρα (από Καμάρα Α., Η αντιπαγανιστική νομοθεσία της Ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας μέσα από τους Κώδικες, Θεοδοσιανός κώδικας 16.10.11, σελ. 58-61)

Θέουσιν εφ’ ιερά

συ μεν ουν ουθ’ ιερά κεκλείσθαι <εκέλευσας> ούτε μηδένα προσιέναι ούτε πυρ ούτε λιβανωτόν ούτε τας από των άλλων θυμιαμάτων τιμάς εξέλασας των νεών ουδέ των βωμών, οι δε μελανειμονούντες ούτοι … και κρατούντος του νόμου θέουσιν εφ’ ιερά φέροντες και λίθους και σίδηρον, οι δε και άνευ τούτων χείρας και πόδας. έπειτα Μυσών λεία καθαιρουμένων οροφών, κατασκαπτομένων τοίχων, κατασπωμένων αγαλμάτων, ανασπωμένων βωμών, τους ιερείς δε ή σιγάν ή τεθνάναι δει· … τολμάται μεν ουν καν ταις πόλεσι, το πολύ δε εν τοις αγροίς.

Εσύ, βασιλιά, ούτε διέταξες να κλείσουν τα ιερά ούτε απαγόρευσες την είσοδο σε αυτά. Δεν εξοβέλισες τη φωτιά ή το λιβάνι ή τα άλλα θυμιάματα από τους ναούς και τους βωμούς. Αυτοί όμως που είναι ντυμένοι στα μαύρα … , ενώ ο νόμος βρίσκεται ακόμη σε ισχύ, επιτίθενται κατά των ιερών με ξύλα και πέτρες και σίδερα, ή ακόμη και μόνο με τα χέρια και τα πόδια τους. Έπειτα ακολουθεί ολοκληρωτική καταστροφή των ναών και αφαιρούνται οι σκεπές και γκρεμίζονται οι τοίχοι και διαμελίζονται τα αγάλματα και ξεριζώνονται οι βωμοί και οι ιερείς έχουν να επιλέξουν ανάμεσα στη σιωπή και το θάνατο. … Αυτές οι πράξεις θρασύτητας συμβαίνουν και στις πόλεις, κυρίως όμως στους αγρούς. (1)

Οι λεηλασίες και καταστροφές των αρχαίων ναών είχαν αρχίσει πριν το 386 που γράφτηκε ο λόγος του Λιβάνιου, βασισμένες στον  θρησκευτικό ζήλο των “μαυροντυμένων” χριστιανών και όχι σε νομιμοποιητικά αυτοκρατορικά διατάγματα, που θα έρθουν κάποια χρόνια αργότερα. Η μόνη αυτοκρατορική απαγόρευση που είχε μέχρι τότε δημοσιευτεί αφορούσε την τέλεση θυσιών.

1. η μετάφραση της Αφροδίτης Καμάρα, από Λιβανίου, Προς Θεοδόσιον τον βασιλέα υπέρ των ιερών, σελ. 56-57, 58-59.

Ουιβία Περπέτουα

Ήμελλον δε καγώ εξετάζεσθαι. Και εφάνη εκεί μετά του τέκνου μου ο πατήρ, και καταγαγών με προς εαυτόν είπεν· “Επίθυσον ελεήσασα το βρέφος”. Και Ιλαριανός τις επίτροπος, ος … εξουσίαν ειλήφει μαχαίρας, λέγει μοι· “Φείσαι των πολιών του πατρός σου, φείσαι της του παιδίου νηπιότητος· επίθυσον υπέρ σωτηρίας των αυτοκρατόρων”. Καγώ απεκρίθην. “Ου θύω”. Και είπεν Ιλαριανός· “Χριστιανή ει;” Και είπον· “Χριστιανή ειμί”. Και ως εσπούδαζεν ο πατήρ μου καταβαλείν με από της ομολογίας, κελεύσαντος Ιλαριανού εξεβλήθη· προσέτι δε και τη ράβδω των δορυφόρων τις ετύπτησεν αυτόν· Καγώ σφόδρα ήλγησα, ελεήσασα το γήρας αυτού. Τότε ημάς πάντας προς θηρία κατακρίνει·

Είχε φτάσει η στιγμή να ανακριθώ και εγώ. Κι εμφανίστηκε εκεί ο πατέρας μου με το παιδί μου και τραβώντας με από το βήμα μου είπε: “Λυπήσου το μωρό και θυσίασε”. Και ο επίτροπος, κάποιος Ιλαριανός, που είχε την εξουσία να επιβάλλει τη θανατική ποινή, …, μου λέει: “Λυπήσου τ’ άσπρα μαλλιά του πατέρα σου, λυπήσου το μωρό σου και θυσίασε υπέρ της σωτηρίας των αυτοκρατόρων”. Κι εγώ αποκρίθηκα: “Δεν θυσιάζω”. Και ρώτησε ο Ιλαριανός: “Είσαι χριστιανή;” και είπα: “Είμαι χριστιανή”. Καθώς ο πατέρας μου έκανε ό,τι μπορούσε για να με κάνει να αναιρέσω την ομολογία μου, ο Ιλαριανός έδωσε εντολή και τον βγάλαν έξω. Και τότε ένας από τους φρουρούς τον κτύπησε με το ραβδί του. Κι εγώ πόνεσα τα γηρατειά του και λυπήθηκα υπερβολικά. Στη συνέχεια μας καταδικάζει όλους να θηριομαχήσουμε… (1)

Η Ουιβία Περπέτουα, μια εικοσιδυάχρονη Ρωμαία πολίτης από καλή οικογένεια, με επιμελή μόρφωση, μητέρα ενός παιδιού που θήλαζε ακόμη, θα μαρτυρήσει για τα θρησκευτικά της πιστεύω, μετά από καταγγελία στρατιωτών, στις 7 Μαρτίου του 203 στο αμφιθέατρο της Καρχηδόνας.

Στην φυλακή που κρατήθηκε θα γράψει στα ελληνικά, ένα σύντομο χρονικό των συμβάντων από τη σύλληψή της μέχρι την προηγούμενη του θανάτου της, που θα φτάσει μέχρι τις μέρες μας σε διάφορες εκδοχές, μία από τις οποίες φαίνεται πως είναι η αυθεντική. Ένα κείμενο λιτό και συγκλονιστικό στην αφοπλιστική του ειλικρίνεια.

1. Η μετάφραση της Πολύμνιας Αθανασιάδη, από Αθανασιάδη Π., Το ημερολόγιο της αγίας Περπέτουας, σελ. 34-35

Τω δοκεί ζώμεν Έλληνες

Άρα μη θανόντες τω δοκείν ζώμεν μόνον,
Έλληνες άνδρες, συμφορά πεπτωκότες,
όνειρον εικάζοντες είναι τον βίον;
Ή ζώμεν ημείς, του βίου τεθνηκότος;

Είμαστε αλήθεια ζωντανοί, ω Έλληνες
καθώς μας πήρε τώρα η συμφορά
κι έγινε η ζωή μας εφιάλτης;
Ή μήπως ζούμε εμείς κι έχει η ζωή πεθάνει; (1)

Τίποτα δεν ξέρουμε για τον Παλλαδά περισσότερο από όσα λέει ο ίδιος μέσα από το έργο του. Έζησε στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα στην Αλεξάνδρεια, ήταν γραμματικός και έγραψε ποίηση. Η Παλατινή Ανθολογία διασώζει 160 από τα επιγράμματά του.

Η Αλεξάνδρεια είχε ισχυρό ελληνικό στοιχείο αλλά στα χρόνια του Παλλαδά ο χριστιανικός όχλος, νομιμοποιούμενος από τα αυτοκρατορικά διατάγματα και καθοδηγούμενος από τους θρησκευτικούς του ηγέτες, θα έρθει σε σύγκρουση με αυτό και σταδιακά θα το εκμηδενίσει τρομοκρατώντας και ισοπεδώνοντας ταυτόχρονα έως θεμελίων, ναούς, ιερά, βιβλιοθήκες, κάθε τι το ελληνικό που το θεωρεί αναπόσπαστα ταυτισμένο με το παγανιστικό.

Η ποίηση του Παλλαδά είναι έντεχνα σκοτεινή για να μην δίνει αφορμές και φτάνει μέχρι το σαρκασμό συγκρίνοντας το ένδοξο παρελθόν με το τραγικό παρόν. Στο παραπάνω επίγραμμα είναι έντονη η πίκρα του ποιητή για την κατάσταση των ελλήνων και μεγάλος ο φόβος (δίκαια, όπως έδειξε η ιστορία) του για το μέλλον τους.

1. Παλατινή Ανθολογία, Χ-82, η μετάφραση του Τζίμη Παπανικολόπουλου, από Παπανικολόπουλος Τ., Παλλαδάς ο Αλεξανδρεύς, σελ.224-225.

Η απαγόρευση των θυσιών του 381

Αν κάποιος παράφρων ή ιερόσυλος επιδοθεί σε απαγορευμένες θυσίες, ημερήσιες ή νυκτερινές, προκειμένου να δεχθεί συμβουλές για αβέβαια ζητήματα, και αν υποθέσει ότι θα πρέπει να χρησιμοποιήσει ή αν σκεφτεί ότι θα πρέπει να επισκεφτεί κάποιο ναό για να διαπράξει αυτό το έγκλημα, ας γνωρίζει ότι θα τιμωρηθεί με προγραφή, αφού Εμείς, με τον δίκαιο θεσμό Μας, έχουμε ορίσει ότι ο Θεός θα πρέπει να λατρεύεται με αγνές προσευχές και όχι να εξευτελίζεται με απαίσια τραγούδια. - 21 Δεκεμβρίου 381 (1)

Η διαταγή των αυτοκρατόρων Γρατιανού, Βαλεντινιανού και Θεοδόσιου είναι ενδεικτική της πολεμικής των χριστιανών ενάντια στους εθνικούς, στα δύσκολα για τους δεύτερους χρόνια του 4ου αιώνα, που είναι το ορόσημο για την συντριπτική εξάλλειψη της εθνικής θρησκείας και την επικράτηση του χριστιανισμού. Ψήγματα και πυρήνες εθνικών θα παραμείνουν ζωντανά για κάποιους αιώνες ακόμα και ειδωλολατρικές δοξασίες και τελετές βαθιά ριζωμένες στον πληθυσμό θα συγκεραστούν, λίγο πολύ αναγκαστικά, με την χριστιανική λατρεία και θα επιβιώσουν ακόμα και μέχρι τις μέρες μας.

Η ποινή της προγραφής, που αναφέρεται στο παραπάνω απόσπασμα, σήμαινε την αφαίρεση του δικαιώματος του Ρωμαίου πολίτη και δήμευση της περιουσίας του τιμωρούμενου.

1. πρωτότυπο στα λατινικά, η μετάφραση της Αφροδίτης Καμάρα (από Καμάρα Α., Η αντιπαγανιστική νομοθεσία της Ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας μέσα από τους Κώδικες, Θεοδοσιανός κώδικας 16.10.7, σελ. 53-54)

Ο τελευταίος δελφικός χρησμός

Είπατε τω βασιλεί· χαμαί πέσε δαίδαλος αυλά.
Ουκέτι Φοίβος έχει καλύβαν, ου μάντιδα δάφνην,
Ου παγάν λαλέουσαν, απέσβετο και λάλον ύδωρ. (1)

Πέστε του βασιλιά
πως ρήμαξε η περίλαμπρη αυλή,
ο Φοίβος πιά σκέπη δεν έχει
ούτε και δάφνη ο μάντης του.
Έπαψε η πηγή να τραγουδά
και το νερό που πριν κελάρυζε
έχει σωπάσει τώρα. (2)

Ο υποτιθέμενος τελευταίος χρησμός του μαντείου των Δελφών προς τον αυτοκράτορα Ιουλιανό, όταν ρωτήθηκε για την επαναφορά της εθνικής θρησκείας που μεθόδευε. Έχει αμφισβητηθεί το κατά πόσο είναι ακριβής αυτή η παράδοση, που έτσι κι αλλιώς παραδίδεται από χριστιανούς συγγραφείς, πάντως οι στίχοι παραμένουν ένα λαμπρό δείγμα λακωνικού, γεμάτου εικόνες, νοήματα και συμβολισμούς επιγράμματος.

1. Φιλοστόργιος, Εκκλησιαστική Ιστορία (από Καρπόζηλος Α., Βυζαντινοί ιστορικοί και χρονογράφοι, τ. Α’, σελ. 295)
2. η μετάφραση του Τζίμη Παπανικολόπουλου (από Παπανικολόπουλος Τ., Παλλαδάς ο Αλεξανδρεύς, εισαγωγή, σελ.23)